Część okazjonalnej serii: idee spoza standardowej solarpunkowej listy lektur.
Ivan Illich, w latach 70., dał nam ostrą diagnozę tego, kiedy narzędzie przestaje służyć ludziom i zaczyna nimi rządzić. Tego, czego po sobie nie zostawił, to sposobu, żeby faktycznie usiąść z grupą i przepracować, czy konkretna technologia – rower cargo, kompostująca toaleta, kawałek oprogramowania – jest convivialna czy nie, w praktyce, na gruncie. Andrea Vetter, antropolożka kulturowa, która spędziła cztery lata zanurzona w oddolnych grupach technologicznych w Berlinie i okolicach, zbudowała dokładnie takie narzędzie.
Podejmując wątek tam, gdzie zostawił go Illich
Artykuł Vetter z 2017 roku jest szczery co do swojego długu wobec Illicha i odejścia od niego. Zachowuje jego centralną intuicję – że convivialność znaczy współzależność, wolność urzeczywistnianą przez relację, nie mimo niej – jako swój punkt wyjścia. Ale tam, gdzie Illich pisał szeroką teorię społeczną obejmującą naraz narzędzia, szkoły i biurokracje, skupioną głównie na tym, jak rzeczy są używane, Vetter zawęża soczewkę konkretnie do technologii i centralizuje produkcję – jak dana rzecz jest budowana, przez kogo, z jakim dostępem do materiałów i wiedzy. Co istotne, nie buduje swojej ramy zza biurka. Spędziła lata 2012–2016 na praktycznych badaniach terenowych: budowniczowie rowerów cargo open source, ekipy toalet kompostujących obsługujące 70 000 ludzi na festiwalu, warsztaty biowęgla, ręcznie zbudowana turbina wiatrowa w obozie protestu klimatycznego.
Pracuje też równolegle w innej linii intelektualnej – francuskiej antyutylitarystycznej tradycji convivialistycznej (Alain Caillé, czerpiący z pracy Marcela Maussa o gospodarkach daru), sformalizowanej w Manifeście Convivialistycznym z 2014 roku. To osobny system korzeni od illichowskiego, ale taki, który dochodzi do zgodnych wniosków, co jest częścią powodu, dla którego jej synteza wydaje się solidniejsza niż którakolwiek z tradycji osobno.
Narzędzie: dwadzieścia pól, pięć pytań, żaden wynik końcowy
Matrix of Convivial Technology (Macierz Technologii Convivialnej) to siatka: pięć wymiarów skrzyżowanych z czterema etapami życia technologii (materiały, produkcja, użycie, infrastruktura). Dwadzieścia komórek. Każda komórka zawiera garść par słów ciągnących w przeciwne strony – powiedzmy, „elitarny” kontra „otwarty dla każdego” – i grupa zaznacza, gdzie konkretna technologia faktycznie się plasuje między tymi biegunami.
Kluczowy wybór projektowy: nie ma wyniku końcowego. Nie sumujesz dwudziestu ocen, żeby dostać werdykt. Cały sens polega na wydobyciu kompromisów, których grupa jeszcze świadomie nie zważyła względem siebie, i pozwoleniu ludziom zaakceptować, że projekt jest słabszy na jednej osi w zamian za siłę na innej – zamiast udawać, że jakakolwiek realna technologia jest optymalna na każdym wymiarze naraz.
Pięć pytań
Relacyjność pyta, co technologia robi z relacjami między ludźmi, i między ludźmi a światem więcej-niż-ludzkim. Budowniczowie toalet kompostujących u Vetter chcieli fizycznie skonfrontować się z tym, dokąd idą ich własne odchody, i widzieć siebie jako część cyklu ekologicznego – znalazła realną lukę między intelektualnym popieraniem tego przez ludzi a faktycznym komfortem ich ciał w korzystaniu z takiej toalety, co jest użyteczną, uczciwą obserwacją co do tego, jak daleko może nas zaprowadzić samo przekonanie.
Dostępność pyta, kto faktycznie może zbudować albo użyć danej rzeczy, i gdzie. Nie tylko materiały – dokumentacja i umiejętności też się liczą. Uznała to za kruchy punkt w praktyce: jeden kolektyw rowerów cargo stracił całą dokumentację budowy, gdy platforma zewnętrzna ją hostująca zwinęła się, zanim obiecane udostępnienie na otwartej licencji w ogóle nastąpiło. Podaje też twardą liczbę wartą zatrzymania: cytowane badanie społeczności Open Source Hardware znalazło 94-procentowy udział mężczyzn, i nazywa „kompetencję technologiczną” barierą dostępu rozkładającą się nierówno wzdłuż linii płci, nie neutralnym warunkiem wyjściowym.
Adaptowalność pyta, jak niezależna jest technologia, i jak łatwo łączy się z innymi rzeczami – nie niezależność jako wartość sama w sobie, ale zdolność wyboru. To tutaj bezpośrednio pojawia się illichowski monopol radykalny – jego termin na moment, w którym jeden dominujący sposób zaspokajania potrzeby wypiera każdą realną alternatywę, tak że korzystanie z niego przestaje być opcjonalne dla samego uczestnictwa w społeczeństwie (jego własny klasyczny przypadek: gdy miasta są zbudowane wokół samochodów, chodzenie czy jazda rowerem gdzieś przestaje być realnym wyborem, staje się tylko niedogodnością). W siatce Vetter to negatywny biegun osi Adaptowalności: adaptowalność zapadająca się do zera.
Biointerakcja pyta, jak technologia dotyka żywych systemów – i przepycha poza „czynić mniej szkody” ku „zostawiać rzeczy lepszymi”. Jej punktem odniesienia jest Terra Preta do Índio, licząca sobie mniej więcej tysiąc lat antropogeniczna czarna gleba Amazonii, wciąż żyzna dzisiaj – konkretny przykład tego, jak może wyglądać ludzka aktywność aktywnie poprawiająca system biologiczny, zamiast tylko unikać jego degradacji.
Adekwatność pyta, czy relacja między tym, co wchodzi, a tym, co wychodzi, faktycznie pasuje do kontekstu. Jej najostrzejszy przykład tutaj nie jest czystą odpowiedzią, tylko żywą niezgodą wewnątrz jej własnych grup badawczych: jeden kolektyw upiera się przy świeżej, standaryzowanej stali specjalnie dlatego, że można ją nieskończenie przetapiać bez utraty jakości; inny buduje wyłącznie z już wyrzuconych ram rowerowych, używając prawdziwego odpadu, ale produkując coś, co samo prawdopodobnie nie da się później ponownie zrecyklingować. Żadne z nich nie jest po prostu „bardziej convivialne”. Punkt Vetter: adekwatność musi być negocjowana przez ludzi faktycznie zaangażowanych, nie odczytana z ustalonej reguły.
Dlaczego działa lepiej jako rozmowa niż jako ankieta
Vetter przetestowała narzędzie na trzy osobne sposoby – samoocena grupowa wśród twórców technologii, edukacja polityczna ze studentami inżynierii i na publicznych festiwalach, oraz jako własny instrument badawczy – i wzorzec, który się wyłania, jest spójny: działa jako dyskusja grupowa, nie jako audyt ekspercki przekazany decydentom z góry. Kontrastuje to bezpośrednio ze standardową Oceną Cyklu Życia (Life-Cycle Assessment), która jest gruntowna, ale kosztowna, prowadzona przez specjalistów, i produkuje wyniki dla osób decyzyjnych, zamiast czegoś użytecznego dla ludzi faktycznie budujących daną rzecz. Trzygodzinny warsztat, prowadzony przez samą grupę, jest całym celem projektowym.
Jedno odkrycie ją zaskoczyło: zastosowanie macierzy do zwykłego smartfona, w klasie, zadziałało lepiej, niż się spodziewała. Zamiast zapaść się w prosty spór „dobra technologia, zła technologia”, struktura dwudziestu komórek popchnęła studentów do porównywania konkretnych kompromisów punkt po punkcie, i wydobyła normalnie niewidzialny koszt społeczny i środowiskowy, który przychodzi w pakiecie z przedmiotem, którego zwykle nikt nie zatrzymuje się, żeby przepytać.
Co uczciwie przyznaje, że nie rozwiązała
Vetter nie sprzedaje tego jako narzędzia neutralnego. Wprost zastrzega, że użycie macierzy do realnej technologii aktywnie importuje do rozmowy wartości degrowth – to nie jest wolna od wartości ocena technologii przebrana za grę. Nazywa też, bez rozwiązywania, realne napięcie w świecie open source, który badała: czy udostępnianie projektu na otwartej licencji ostatecznie podważa komercjalizację, czy ją po prostu ułatwia, cytując kilku badaczy, którzy lądują po różnych stronach tego pytania. I flaguje, krótko, ale poważnie, ryzyko etyczne stosowania logiki open source do samej biologii – udostępnianie DNA jako „kodu życia” na otwartej licencji mogłoby równie łatwo umożliwić szkodliwe rozwinięcia, jak korzystne, problem, który nazywa, zamiast go odrzucić.
Jest też szczera co do strukturalnego warunku wstępnego, od którego zależały jej własne badania terenowe: budowanie technologii convivialnej, dla ludzi, których badała, było w większości wykonalne dla studentów, ludzi z dopłatami, albo ludzi łatających dochód z kilku projektów w niepełnym wymiarze. Obecnie wymaga to rodzaju gospodarczego luzu, który nie jest powszechnie dostępny – warto o tym pamiętać, zanim uzna się oddolną produkcję technologii za coś, co każdy może po prostu wybrać.
Dlaczego ma to znaczenie poza jednym artykułem
To, co Vetter oferuje, a czego nie oferuje czysto teoretyczna rama, taka jak Illicha: coś, co grupa może faktycznie przeprowadzić w jedno popołudnie, na realnej decyzji, przed którą stoi, bez potrzeby zewnętrznego eksperta. To naprawdę inny rodzaj wkładu – nie ostrzejszy argument, tylko użyteczne narzędzie.
Coś się nam nie zgadza?
Ten tekst powstał na bazie naszych własnych notatek z lektury, nie jest tłumaczeniem artykułu. Jeśli coś powyżej zniekształca argumentację albo po prostu brzmi nie tak – powiedzcie nam, publicznie albo prywatnie, jak wolicie.
Chcecie pełniejszego obrazu?
To przegląd, nie cały artykuł. Wersja pogłębiona jest tutaj: wersja pogłębiona PDF.
Co powinniśmy przeczytać dalej?
To jeden tekst luźnej serii budowanej na bazie naszych własnych lektur badawczych. Jeśli jest myśliciel, artykuł albo tradycja, która waszym zdaniem powinna się znaleźć w takiej serii – chcemy o tym usłyszeć.
