Pawłowi Kasprzakowi
i wszystkim państwowcom dobrej woli…
Jo se to nieroz myślem i myślem se: moze to i być. Mozom być zaśpioni rycérze w Giewoncie, bo sytko w Boskiej mocy.
Ale se i to myślem kie niekie, ze wto wié, jako to? Cy som nie jest w naskik hłopskik piersiak zaśpioni śpiący rycérze i cy to pote ta skała, kany śpiom, to nie my?…
Kazimierz Przerwa Tetmajer, Śpiący Rycerze
Są gdzieś tam, w głębi skały. Śpią snem czujnym, czekając na sygnał. Kiedy z Polską będzie już NAPRAWDĘ źle, anioł ich obudzi, siądą na koń i w potężnej szarży zmiotą wroga, czyniąc Rzeczpospolitą znów wolną, piękną i wspaniałą. Śpiący rycerze.
Elity. Prawdziwi patrioci. Lud. Apolityczni eksperci. Uczciwi politycy. Anioły. Moment, anioły nie. W każdym razie KTOŚ przyjdzie i „zrobi porządek”. Zależy, gdzie ideologicznie stoi opowiadacz opowieści, śpiący rycerze przybierają różne postacie.
Protagonistą „lewicowej” wersji tej baśni jest lud, dla niepoznaki zwany obywatelami lub wyborcami. Bo przecież demokracja i natura ludzka, i tradycje ludowładztwa aż do wieców grodowych. Gdyby tylko zmienić to, usunąć tamto, skorygować owamto.
Gdybyśmy mieli puszki, zasypalibyśmy świat konserwami. Ale nie mamy mięsa.
Dokładnie taki jest problem z lewicową wersją baśni o śpiących rycerzach.
Złudzenie pierwsze: zmiana systemu władzy
System partyjno-parlamentarny w Polsce jest aktywnie wzmacniany i modyfikowany w stronę modelu dwupartyjnego. Dokładnie wszystkie liczące się siły współpracują przy demontażu resztek kontroli społecznej nad legislatywą i egzekutywą, ostatecznym zniszczeniem sądownictwa jako trzeciej władzy, a w przypadku prezydenta — zmianą konstytucji i całego ustroju państwa.
Jedyny rodzaj demokracji, jaki może z tego wyjść, to „demokracja nieliberalna”, której wdrożenie w postaci trumpizmu obserwujemy właśnie w USA. Nie darmo polska klasa polityczna, od prawego do lewego, podlizuje się Trumpowi i jego poplecznikom, nie bacząc na cięgi, jakie teraz zbierają od własnych obywateli.
Zmiana systemu reglamentacji i sprawowania władzy nie nadejdzie z wnętrza tegoż. Może jej dokonać jedynie przemożna siła zewnętrzna. Albo poważny ruch polityczny w kraju, albo obce mocarstwo – najprawdopodobniej Rosja, bo reszta naszych historycznych zaborców wyleciała z tej ligi.
Rosja jaka jest, każdy wie. Pomyślmy więc o rodzimym, ludowym, ruchu politycznym.
Złudzenie drugie: siła ludu
Mokry sen demokraty: lud, porwany do czynu przez odpowiednie osoby, wprowadza demokrację i rządzi mądrze, dobrze i sprawiedliwie (oczywiście poprzez odpowiednich przedstawicieli). Zdrowie wasze w gardła nasze.
Ale z ludem też jest problem. Polska szokowa transformacja nie tylko sprywatyzowała własność państwową, ale zniszczyła też jedyne struktury, jakie poza państwem mogły dawać wyraz woli politycznej ludu: spółdzielnie i związki zawodowe. Długotrwała wojna kognitywna przeciwko ludowej samoorganizacji polegała na zawłaszczeniu i „sprofesjonalizowaniu” organizacji społecznych, oraz stygmatyzowaniu wszelkich innych form, jako „komuny”. Wsparta ideologią neoliberalną, usunęła z polskich umysłów wszelkie możliwości oddolnej ekspresji politycznej i ekonomicznej poza „zausz firme”. Nic dziwnego, że większość ludzi (CBOS, 2023) żyje w poczuciu alienacji bezradności politycznej. Im ważniejsze społecznie tematy, tym sprawczość (i jej poczucie) obywateli jest mniejsza.
Złudzenie trzecie: lud nasz jest dziki, lecz genialny
Mierzone od 1994 różnymi metodami (PISA, PIAAC, IALS) zdolności poznawcze w polskim społeczeństwie najpierw rosły, od 2012 wyraźnie spadły, a od 2023 ustabilizowały się na niskim poziomie. Według badań PIAAC 2023, ponad jedna trzecia Polek i Polaków wykazywała zdolności czytelnicze i matematyczne na poziomie 1 lub niższe w skali OECD, a prawie połowa (48%) takież zdolności adaptacyjnego rozwiązywania problemów. Jedyny wzrost zaznaczył się w obszarze „podstawowych kompetencji cyfrowych”, co możemy zaobserwować w dowolnym miejscu publicznym.
W uproszczeniu oznacza to, że niniejszy tekst nie jest zrozumiały dla przynajmniej trzech z dziesięciu osób go czytających.
Wniosek jest bolesny: chcąc wywołać oddolnie jakiekolwiek zmiany systemowe musimy wziąć pod uwagę, że komunikacja społeczna nie dotrze do wszystkich jednakowo, a osoby, które jej nie zrozumieją, po prostu ją odrzucą jako „głupią”. Wrodzona mądrość klasy ludowej być może nie jest mitem, ale została skutecznie stłamszona przez zmiany w otoczeniu i edukacji.
Pod względem politycznym oznacza to systemową przewagę komunikacji uproszczonej i emocjonalnej nad wywodami opartymi o fakty. A w tej dziedzinie wrogowie ludu są mistrzami. Porażka – wcale nie ostateczna – trumpizmu była jedynie wypadkiem przy pracy.
Nowy pozytywizm
Historycznie, polski pozytywizm był reakcją na upadek państwowości i nieskuteczność zbrojnych zrywów wyzwoleńczych. Stawiał on na pracę organiczną (rozwój patriotycznie zaangażowanego rodzimego kapitalizmu) i pracę u podstaw (edukację i budzenie świadomości politycznej wśród grup wykluczonych z życia publicznego). Niewątpliwie najbardziej spektakularnym sukcesem pozytywizmu było zwycięstwo w „najdłuższej wojnie nowoczesnej Europy” toczonej głównie przez polskie mieszczaństwo i ziemiaństwo przeciwko państwu pruskiemu. Ponad sto lat budowania infrastruktury społecznej, ekonomicznej i politycznej w Wielkopolsce zaowocowało porażką zaborcy i jedynym powszechnie znanym zwycięskim powstaniem polskim.
Dziś, jeśli chcemy przeciwstawić się schyłkowemu kapitalizmowi i toksycznemu systemowi politycznemu w Polsce, warto sięgnąć po tamte wzorce – pamiętając, jak długofalowy był to projekt i jak zmienił się świat od jego sukcesu.
Praca u podstaw oznacza dziś edukację wzmacniającą zdolności poznawcze, zwłaszcza młodego pokolenia. Czytelnictwo, myślenie krytyczne, rozwiązywanie problemów – ale też świadomość, że dawane do wierzenia treści na temat Polski, świata i ludzkości nie są jedyną możliwą wersją. Umiejętność odróżniania procesów rzeczywiście obiektywnych od zamaskowanych wyborów politycznych. Zdolność docierania do niedowodliwych założeń, z których wyprowadzane są systemy wewnętrznie spójne, ale nie absolutnie i jedynie prawdziwe.
Praca organiczna dziś to rzucenie wyzwania kapitalizmowi na jego własnym terenie. Budowa systemów podtrzymania życia i zaspokajania rzeczywistych potrzeb społecznych na zasadach równości i powszechności. Odrzucenie kryterium zysku właścicieli jako głównej miary sukcesu. Odrzucenie kompulsywnej konsumpcji na rzecz dbałości o ludzi, sprawiedliwego podziału i dbania o planetę. Powrót do spółdzielczości, uzwiązkowienia i stowarzyszeń lokalnych jako politycznych organów społecznych.
Promocja zdrowia jako program polityczny
Promocja zdrowia – działania umożliwiające poszczególnym osobom i społeczności zwiększenie kontroli nad czynnikami warunkującymi stan zdrowia i przez to jego poprawę, promowanie zdrowego stylu życia oraz środowiskowych i indywidualnych czynników sprzyjających zdrowiu.
Ustawa o działalności leczniczej, art 2. ust 1, pkt 7
Promocja zdrowia, rozumiana jako dział medycyny (pozostałe to profilaktyka, leczenie i rehabilitacja) ma zaskakująco szeroką definicję, wykraczającą poza indywidualne i redukcyjne traktowanie pacjenta jako nosiciela schorzeń. Prawo do życia w zdrowiu jest na różne sposoby ugruntowane w przepisach prawa polskiego i międzynarodowego. W dodatku polska ustawa podkreśla, że chodzi o kontrolę, a nie poddanie się takiej czy innej doktrynie. Wybór pozostawia osobom zainteresowanym. Jest to jeden z ostatnich obszarów życia publicznego, w którym prawo daje pole do bezpośredniego działania obywatelom i ich społecznościom.
Jeżeli gdzieś mogą się dziś pojawić zalążki ludowładztwa, to właśnie tu.
Edukacja, inspiracja, organizacja
Zaczynamy (retorycznie mówiąc) z bardzo marnej pozycji. Niewykształcone społeczeństwo, wytresowane do reagowania na kilka „superbodźcow” i odrzucania wszystkiego, czego nie rozumie. Mitologia społeczna zredukowana do neoliberalnego katechizmu podlanego nacjonalizmem (Moczar rechocze z zaświatów). Większość scen społecznych zawłaszczona, zabetonowana lub zohydzona jako „komunizm”. Obywatele pozostawieni w izolacji wobec przemocy państwa i kapitału. I najbardziej toksyczne: wyklęcie „polityczności” z codziennego życia – podczas gdy jest ono ukształtowane właśnie przez wybory polityczne.
Można się w tej sytuacji oczywiście zwinąć w kąciku i cichutko umrzeć. Ale w każdej populacji (i to jest ten „magic sauce”) rodzi się garść osób, co nie potrafią przestać domagać się lepszego życia dla wszystkich. Mimo postępującego Wszechkryzysu dziś też są takie i rodzą się następne. Dla nich właśnie warto pracować, choćby znów potrzeba było stu lat pozytywizmu.
Edukacja, czy szerzej (samo)kształcenie jest absolutną podstawą uczciwego ruchu społecznego. Systemowo biorąc, celem edukacji jest zniwelowanie asymetrii informacyjnej czyli, mówiąc prościej, równy dostęp do wiedzy o rzeczywistości.Z nastaniem internetu i narzędzi sztucznej inteligencji niewiedza jest już tylko kwestią wyboru. Większym wyzwaniem jest umiejętność dochodzenia do prawdy poprzez niezliczone warianty niepełnych i zmanipulowanych informacji.
Inspiracja jest niezbędna, aby człowiek wyobraził sobie, jakie cele w ogóle może sobie postawić, zwłaszcza gdy mu się nagle poszerzy widnokrąg. Jedną z najważniejszych jest inspiracja do kwestionowania wszystkiego – łącznie z nią samą. Myślenie krytyczne jest najważniejszą pojedynczą zdolnością pełnego człowieka, niezależnie od jego potencjału umysłowego. Tylko ono chroni nas przed niewolą.
Organizacja, o której wspominałem wcześniej, w teorii może pojawić się spontanicznie. Ale trenować ją trzeba od najmniejszych zadań, a nie zaszkodzi sięgnąć do doświadczeń innych, żeby nie powielać ich błędów.
Podsumowanie
Spróbowałem tu przedstawić moją (nieco złagodzoną) perspektywę na powody marazmu i beznadziei politycznej w Polsce, główne braki „lewicowego” myślenia życzeniowego, a także Nowy Pozytywizm jako źródło wzorców pracy politycznej.
Promocja zdrowia jako radykalny program polityczny jest – o ile mi wiadomo – moim oryginalnym pomysłem, do którego praw nie zastrzegam w żadnym stopniu. Natomiast triada „Educate, Agitate, Organize” jest klasycznym hasłem licznych ruchów ludowych, poczynając od brytyjskiej Federacji Socjaldemokratycznej (1883). Pewne rzeczy się nie starzeją.
To co napisałem, postrzegam jako „pakiet startowy” działacza socjalistycznego (niekoniecznie państwowca) na dzisiejsze czasy.
Jeśli ktoś w Polsce myśli dziś o wywołaniu zmiany społecznej, to krytyczna analiza mojego tekstu nie jest zapewne najgorszym punktem startu.
Do zobaczenia w przyszłości.
