Kiku Mizuno, Joy Gordon, Nr 4 (200), W najnowszym numerze
W Jemenie pogłębia się kryzys humanitarny. Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Koordynacji Pomocy Humanitarnej (UNOCHA) informowało zeszłej jesieni, że Jemen doświadcza najpoważniejszej katastrofy humanitarnej od 2022 r., czyli od czasu pełnoskalowego konfliktu[1]. Siedem na dziesięć rodzin nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb żywnościowych, a „prawie jedna na trzy rodziny nie je nic przez całą dobę”. Kryzys żywnościowy jest także upłciowiony: kobiety i dziewczynki często jedzą najmniej i jako ostatnie i coraz częściej narażone są na zagrożenia”.
Do braku bezpieczeństwa żywnościowego dołącza się fakt, że ponad 22 miliony ludzi – ponad dwie trzecie populacji – potrzebuje pomocy humanitarnej. W tej liczbie jest ponad pięć milionów osób wewnętrznie przesiedlonych, a także migranci i uchodźcy. Niedobory wody, 40% placówek opieki medycznej działających w ograniczonym zakresie lub nie działających w ogóle, zniszczenia infrastruktury – wszystko to stanowi poważne zagrożenie dla zdrowia publicznego[2].
Całą sytuację pogorszyło posunięcie Stanów Zjednoczonych, na pierwszy rzut oka nie związane z kryzysem bezpośrednio: uznanie Huti za zagraniczną organizację terrorystyczną (Foreign Terrrorist Organisation, FTO). Huti (Ansar Allah, Wyznawcy Allaha) przejęli kontrolę nad Saną, stolicą Jemenu, w 2014 r. Od tego czasu pełnią funkcję rządu w znacznej części północnego Jemenu, gdzie mieszka ponad 70% populacji[3].
W sytuacji Jemenu zakwalifikowanie Huti jako organizacji terrorystycznej – czyli umieszczenie ich na czarnej liście – w praktyce prowadzi do paraliżu portów morskich na obszarach przez nich kontrolowanych. Tymczasem dostęp do morza jest kluczowy: jemeńskie rolnictwo poważnie ucierpiało przez lata konfliktu, a także z powodu powodzi, suszy i szkodników. W rezultacie około 85% żywności w Jemenie pochodzi z importu[4]. Jemen jest też poważnie uzależniony od importu paliw[5]. Huti kontrolują region Al-Hudajda, w którym znajdują się trzy główne porty położone na Morzu Czerwonym: Hudajda, Ras Isa i As-Salif. Przez portu Hudajda przechodzi około 70% jemeńskiego komercyjnego importu i 80% pomocy humanitarnej.
Jest rzeczą oczywistą, że zakłócenie importu żywności do Jemenu bezpośrednio przyczynia się do kryzysu humanitarnego. Mniej oczywiste może się wydawać, że także paliwo powinno być traktowane jako podstawowe dobro humanitarne. A przecież ciężarówki, rozwożące po kraju żywność, potrzebują benzyny i oleju napędowego. Rafinowane produkty naftowe różnego rodzaju wykorzystuje się w rolnictwie, do gotowania i do wytwarzania prądu. Tymczasem Stany Zjednoczone ograniczają import paliw do Jemenu, twierdząc, że dochody z opłat portowych i sprzedaży paliw służą Huti.
Żeglugę handlową do Jemenu poważnie zakłóciły bombardowania głównych portów morskich kraju. Kiedy po ataku Hamasu w październiku 2023 r. Izrael odpowiedział zmasowanym uderzeniem na Gazę, Huti wysłali w kierunku Izraela rakiety i drony, a także uderzyli w międzynarodową żeglugę na Morzu Czerwonym. W odwecie Izrael przeprowadził naloty na jemeńską infrastrukturę i porty, m.in. bombardując w 2025 r. port w Al-Hudajda[6]. Ponadto w kwietniu 2025 r. wojsko amerykańskie zbombardowało terminal naftowy w Ras Isa, niszcząc go, zabijając ponad 70 osób i raniąc 171[7], aby „zlikwidować źródło paliwa dla wspieranych przez Iran terrorystów Huti i pozbawić ich nielegalnych dochodów”.
Zakłócenia w imporcie żywności i paliw są także w znacznej mierze efektem nałożonych sankcji. Istnieją różne rodzaje sankcji. Niektóre z nich to programy krajowe, w których system sankcji ma wyraźnie zastosowanie do całego kraju. Tak było na przykład, gdy Rada Bezpieczeństwa ONZ nałożyła kompleksowe sankcje na Irak w latach 90. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa 661 zakazała wszelkiego importu, eksportu i transakcji finansowych z udziałem Iraku i każde państwo członkowskie ONZ zobowiązane było do wdrożenia tych postanowień. Istnieją również czarne listy – sankcje nakładane na konkretne osoby lub firmy. Dana osoba podlega ograniczeniom w podróżowaniu, zamrożone zostają jej aktywa i tym podobne, zależnie od sankcjonującego. Środki te mogą jednak dotyczyć również wielu innych podmiotów poza bezpośrednio wpisanymi na czarną listę: każda osoba lub firma, która prowadzi interesy z sankcjonowanym, dostarcza mu towary lub świadczy usługi sama naraża się na poważne kary ze strony sankcjonującego.
W ciągu ostatnich pięciu lat rząd USA nałożył na Huti szereg sankcji. W styczniu 2021 r., na krótko przed końcem pierwszej kadencji prezydenta Donalda Trumpa, jego administracja umieściła Huti na liście Specially Designated Global Terrorist (SDGT), a także na liście FTO[8]. Prawie 20 międzynarodowych organizacji pozarządowych dostarczających pomocy humanitarnej do Jemenu publicznie zaapelowało o cofnięcie tego zapisu: „Ten wpis pojawia się w momencie, w którym głód stanowi realne zagrożenie dla kraju zdewastowanego sześcioletnim konfliktem i powinien zostać wycofany natychmiast. Jakiekolwiek zakłócenie ratujących życie działań pomocowych, a także komercyjnego importu żywności, paliwa, leków i innych niezbędnych towarów narazi miliony istnień ludzkich”[9]. Wkrótce potem prezydent Biden cofnął oba wpisy, argumentując, że utrudniłyby one dostarczanie pomocy humanitarnej, a także wysiłki na rzecz dialogu.
W lutym 2024 r., w odpowiedzi na ataki Huti na statki na Morzu Czerwonym i w Zatoce Adeńskiej, prezydent Joe Biden ponownie wpisał Huti na listę SDGT[10]. Międzynarodowa społeczność organizacji pozarządowych ponownie wyraziła poważne zaniepokojenie podkreślając, że „dodatkowe oznaczenie jako FTO może mieć katastrofalne skutki. W praktyce może prowadzić do skryminalizowania niektórych transakcji niezbędnych do zapewnienia ratującej życie pomocy humanitarnej i niemal na pewno zaostrzy efekt mrożący w przypadku importu komercyjnego, przekazów pieniężnych i usług finansowych. Nasze organizacje, zaangażowane w pomoc Jemenowi, już teraz z trudem nadążają za potrzebami humanitarnymi w obliczu malejących globalnych zasobów. Dalsze zakłócenia naszej działalności jedynie pogłębią cierpienie najsłabszych”[11].
W marcu 2025 r. administracja Trumpa ponownie uznała Huti za FTO. Wpisanie zarówno na listę SDGT jak i FTO oznacza nałożenie kar nie tylko na Huti, ale także na osoby trzecie, które z nimi współpracują. Każdy, kto dopuści się naruszenia sankcji związanych z SDGT lub FTO, pomaga w ich naruszeniu lub do tego podżega podlega karze do miliona dolarów i 20 lat pozbawienia wolności[12]. Przy czym uznanie danej organizacji za FTO ma potencjalnie poważniejsze skutki. W tym przypadku istnieją sankcje karne, które mogą obejmować karę 20 lat pozbawienia wolności dla osoby, która udziela „materialnego wsparcia lub zasobów” podmiotowi uznanemu za FTO. „Materialne wsparcie lub zasoby” z kolei definiowane są bardzo szeroko: „dowolny majątek, materialny lub niematerialny, lub usługa, w tym waluta, instrumenty pieniężne lub papiery wartościowe, usługi finansowe […], sprzęt komunikacyjny […] [lub] transport”[13].
Najwyraźniej zatem każdy, kto udostępni członkowi rządu Huti konto bankowe, samochód lub telefon, może zostać postawiony przed sądem i skazany na 20 lat więzienia. Co więcej, trzecia strona udzielająca „wsparcia materialnego” organizacji uznanej za FTO sama może zostać wpisana na czarną listę. W takim przypadku prawdopodobnie każdy, kto zapewni owej trzeciej stronie wsparcie materialne lub zasoby – w tym konto bankowe, samochód lub telefon – może zostać postawiony przed sądem i skazany na 20 lat więzienia[14]. Można zatem oczekiwać, że uznanie przez USA Huti za organizację terrorystyczną spowoduje ogromne zakłócenia nie tylko w działalności rządowej Huti, ale także we wszystkich transakcjach handlowych lub prywatnych w kraju, które mogą być z nimi w jakikolwiek sposób powiązane – np. za pośrednictwem krajowej infrastruktury.
Chaotyczne zmiany w polityce USA same w sobie wywołały niepewność podmiotów komercyjnych i humanitarnych zaangażowanych w Jemenie w jakimkolwiek charakterze oraz wzbudziły zrozumiałe obawy przed dalszymi kontaktami z Jemenem. W maju 2025 r. w biuletynie branży żeglugowej ostrzegano: „Sankcje pojawiają się szybko, a ich przestrzeganie jest kluczowe dla uniknięcia strat; to nowa norma w dziedzinie przepisów morskich”[15]. Wszystkie podmioty zaangażowane w żeglugę morską w tym armatorzy, brokerzy frachtowi, dostawcy paliw i agenci portowi, odczuwają skutki ciągłych zmian w zasadach dotyczących sankcji.
Także organizacje humanitarne działające w Jemenie odczuły skutki tych zmian[16]. „Jeszcze przed ostatecznym uznaniem [za organizację terrorystyczną] darczyńcy i banki ograniczyły swoją pomoc obawiając się naruszenia zasad” – relacjonuje jeden z respondentów. Respondent USAID zauważył, że „wszyscy byli bardzo zaniepokojeni i stale śledzili” możliwość ponownego wpisania Huti na czarną listę. Prawnik ds. sankcji opisał „efekt mrożący” przepisów, które pojawiały się i znikały, skazując organizacje na niepewność co do tego, co właściwie jest dozwolone.
Skala zagrożenia dla branży żeglugowej stała się oczywista, gdy 9 kwietnia 2025 r. Departament Skarbu USA zajął stanowisko, zgodnie z którym każdy statek dostarczający towary do portów na kontrolowanych przez Huti obszarach Jemenu zostanie uznany za udzielający „materialnego wsparcia” Huti: „Stany Zjednoczone nie będą tolerować żadnego państwa ani podmiotu gospodarczego udzielającego wsparcia zagranicznym organizacjom terrorystycznym, takim jak Huti; dotyczy to także rozładunku statków i dostarczania ropy naftowej do kontrolowanych przez Huti portów. Takie działania pociągają za sobą ryzyko naruszenia amerykańskiego prawa”[17].
Nie były to czcze pogróżki. 28 kwietnia 2025 r. Departament Skarbu USA ogłosił umieszczenie na czarnej liście kilku statków, które przewoziły do Jemenu różne produkty ropopochodne. Jeden ze statków przewoził ładunek gazu płynnego (LPG), wykorzystywanego m.in. do gotowania i ogrzewania domów. Inne statki przewoziły olej napędowy, wykorzystywany jako paliwo do ciągników i generatorów elektrycznych.
Ani statki, ani przedsiębiorstwa żeglugowe będące ich właścicielami, nie miały baz w Stanach Zjednoczonych. Statki były zarejestrowane w San Marino i Panamie, a armatorzy – na Mauritiusie i Wyspach Marshalla. Tym samym środki zastosowane przez Stany Zjednoczone miały charakter eksterytorialny, tzn. wykraczały daleko poza zakres uprawnień USA i ingerowały w transakcje zawierane między podmiotami zagranicznymi.
Społeczność międzynarodowa od dawna potępia eksterytorialne działania USA, traktując je jako naruszenia prawa międzynarodowego: zwłaszcza Kuba co roku wnosi w tej sprawie rezolucje, które Zgromadzenie Ogólne ONZ przyjmuje[18]. Jednak ani w sądach amerykańskich, ani gdziekolwiek indziej nie ma przestrzeni na skuteczne zakwestionowanie i unieważnienie tego rodzaju środków. Dlatego podmioty komercyjne, takie jak firmy żeglugowe, nie mają wyboru, muszą się do nich stosować, jeśli nie chcą zostać wykluczone z rynku amerykańskiego lub narazić się na postępowanie karne.
Do sierpnia 2025 r. import żywności i paliw przez porty Al-Hudajda, As-Salif i Ras Isa spadł o 22%[19], co pogłębiło niedobory żywności i utrudniło dostęp do kluczowych usług, głównie z powodu zniszczeń w portach spowodowanych bombardowaniami i agresywną polityką sankcji. Szacuje się, że te trzy porty poniosły w tym czasie ponad 1,3 miliarda dolarów bezpośrednich i pośrednich strat[20]. Dostawy paliw, najniższe od trzech lat, wpływają na wszystko – od transportu, przez opiekę zdrowotną, po możliwości mielenia zboża na mąkę. Pracownik organizacji pomocowej w Al-Hudajdzie relacjonował: „Widzimy rodziny, które opuszczają posiłki i szpitale racjonujące prąd. Sytuacja szybko się pogarsza”.
Co do zasady Departament Skarbu USA wprowadził wyjątki, które miały rzekomo łagodzić humanitarne skutki wpisania Huti na listę FTO lub SDGT: wprowadzono ogólną licencję, na mocy której firmy mogły dostarczać do Jemenu produkty rolne, leki i sprzęt medyczny[21]. Licencja na transport żywności i leków okazała się jednak niezbyt przydatna, biorąc pod uwagę zniszczenia w portach, spowodowane bombardowaniami USA i Izraela. Zakaz transportu paliw oznaczał, że nawet jeśli transport pszenicy dotarł, młyny nie mogły działać z powodu braku prądu, a leków nie można było dystrybuować z powodu braku benzyny.
Zgodnie z ustawą upoważniającą do wpisywania danego podmiotu na listę organizacji terrorystycznych, terroryzm definiuje się jako „zaplanowaną, motywowaną politycznie przemoc skierowaną przeciwko celom cywilnym”[22]. Uznanie Huti za FTO nie pozostaje bez konsekwencji humanitarnych dla cywilów. Skazanie 22 milionów Jemeńczyków, pilnie potrzebujących pomocy humanitarnej, na głód, brak wody i choroby w imię powstrzymania terroryzmu jest nie do obrony.
tłum. Anna Dzierzgowska
Joy Gordon, Kiku Mizuno – Joy Gordon jest kierowniczką katedry etyki społecznej im. Ignacio Ellacuríi SJ na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Loyola w Chicago. Kiku Mizuno jest doktorantką na Wydziale Filozofii Uniwersytetu Loyola w Chicago.
[1] Yemen Humanitarian Update – September 2025, https://www.unocha.org/publications/report/yemen/yemen-humanitarian-update-september-2025-enar.
[2] Yemen Humanitarian Update – April 2026, https://reliefweb.int/report/yemen/yemen-humanitarian-update-april-2026-enar.
[3] NGO Statement on Humanitarian Impacts of Potential U.S. FTO Designation in Yemen, https://www.rescue.org/press-release/ngo-statement-humanitarian-impacts-potential-us-fto-designation-yemen.
[4] Yemen Food Security Outlook: Seasonal gains insufficient to improve Emergency (IPC Phase 4) outcomes, June 2026 – January 2027, https://reliefweb.int/report/yemen/yemen-food-security-outlook-seasonal-gains-insufficient-improve-emergency-ipc-phase-4-outcomes-june-2026-january-2027.
[5] NGO Statement on Humanitarian Impacts of Potential U.S. FTO Designation in Yemen.
[6] Despite the Gaza ceasefire, the Israel–Houthi conflict may resume, https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2025-09/despite-gaza-ceasefire-israel-houthi-conflict-may-resume.
[7] US strikes on Yemen oil terminal kill at least 74, Houthis say, https://www.bbc.com/news/articles/clywg335680o.
[8] https://www.everycrsreport.com/files/2025-03-13_IF12882_232f92e936403b9df68e07634bd5fe707167945d.pdf.
[9] Aid agencies make unprecedented and united call for Biden administration to revoke Ansar Allah terrorist designation, https://reliefweb.int/report/yemen/aid-agencies-make-unprecedented-and-united-call-biden-administration-revoke-ansar-allah.
[10] https://www.everycrsreport.com/files/2025-03-13_IF12882_232f92e936403b9df68e07634bd5fe707167945d.pdf.
[11] NGO Statement on Humanitarian Impacts of Potential U.S. FTO Designation in Yemen.
[12] https://www.wilmerhale.com/en/insights/client-alerts/20251021-understanding-the-impact-of-different-terrorism-designations-a-look-at-recent-and-potential-administration-actions.
[13] https://www.law.cornell.edu/uscode/text/18/2339A.
[14] https://www.ecfr.gov/current/title-31/subtitle-B/chapter-V/part-594/subpart-B/section-594.201.
[15] https://www.polestarglobal.com/resources/yemen-sanctions/.
[16] When Security Meets Survival: The Impact of the Houthi Terrorist Designation on Aid to Yemen, October 2025, https://docs.aiddata.org/ad4/pdfs/When_Security_Meets_Survival.pdf.
[17] https://www.state.gov/accountability-for-material-support-to-houthi-terrorist-activity-and-related-networks.
[18] Amid shifting alliances, General Assembly demands end to US embargo on Cuba, https://news.un.org/en/story/2025/10/1166213.
[19] https://www.yemenonline.info/gulf-news/10021.
[20] https://www.yemenonline.info/gulf-news/10021.
[21] https://www.ecfr.gov/current/title-31/subtitle-B/chapter-V/part-597.
